فرزندتان فارسی دری را می‌فهمد ولی انگلیسی جواب می‌دهد؟ این چالش ۳۰ روزه را امتحان کنید

ساعت هفت شام است و همه سر دسترخوان نشسته‌اند. می‌پرسید: «جان مادر، امروز مکتب چطور بود؟» و جواب می‌آید: «It was good!» فرزندتان همه چیز را فهمیده، ولی جواب را به انگلیسی داده است.

اگر این صحنه برایتان آشناست، تنها نیستید. در خانه‌های بسیاری از خانواده‌های افغان در بریتانیا، اروپا، امریکا، کانادا و استرالیا هر شب همین گپ تکرار می‌شود. خبر خوب این است که کودکی که می‌فهمد، نیمی از راه را رفته است.

در این نوشته می‌خوانید چرا این اتفاق می‌افتد، پژوهش‌ها چه می‌گویند و چطور می‌توانید با روزی ۱۰ دقیقه آن فهمیدن را به گپ زدن، خواندن و نوشتن تبدیل کنید. در میانه نوشته یک آزمونک یک دقیقه‌ای هست که نشان می‌دهد فرزندتان از کدام بازی شروع کند و برایش یک برنامه ۳۰ روزه می‌سازد.

پاسخ‌های کوتاه

چرا کودک فارسی دری را می‌فهمد ولی انگلیسی جواب می‌دهد؟ چون انگلیسی زبان مکتب، دوستان و بیشتر ساعت‌های روز اوست و گپ زدن به آن برایش آسان‌تر است. این حالت را «دوزبانگی منفعل» می‌گویند و قابل برگشت است.

هر روز چقدر وقت لازم است؟ روزی ۱۰ تا ۲۰ دقیقه، ولی هر روز. پیوستگی از مقدار مهم‌تر است.

از کجا شروع کنیم؟ از آزمونک همین صفحه. بیشتر کودکان از «باغچه الفبا» یا «هیولای واژه» شروع می‌کنند.

آیا بازی به تنهایی کافی است؟ نه. بازی کمک بزرگی است، ولی مهم‌ترین کلاس زبان، گپ روزانه در خانه است.

اگر فرزندم انگلیسی جواب داد، چه کنم؟ سرزنش نکنید. با مهربانی جمله‌اش را به فارسی دری تکرار کنید یا بپرسید: «به فارسی دری چه می‌گویی؟»

چرا این اتفاق می‌افتد؟

کودکی که در بریتانیا یا اروپا بزرگ می‌شود، بیشتر ساعت‌های بیداری‌اش را با زبان کشور میزبان می‌گذراند: در مکتب، در بازی با دوستان، در کارتون‌ها و در موبایل. زبان مادری فقط چند ساعت در روز شنیده می‌شود، آن هم بیشتر سر نان و پیش از خواب.

باربارا پیرسون، پژوهشگر دوزبانگی کودکان، می‌نویسد که مقدار شنیدن یک زبان بیشترین اثر را دارد. کودک با کم شنیدن هم چیزهایی یاد می‌گیرد، ولی آن‌قدر با زبان راحت نمی‌شود که به میل خودش به آن گپ بزند. یعنی فرزند شما تنبل نیست؛ انگلیسی فقط برایش راه کوتاه‌تر است.

اگر برنامه‌ای در کار نباشد، زبان معمولاً در سه نسل از دست می‌رود. در امریکا، پژوهش ریچارد آلبا در دانشگاه آلبانی نشان داد که در نسل سوم مهاجران، ۹۲ درصد کودکان آسیایی‌تبار و ۷۲ درصد کودکان لاتین‌تبار در خانه فقط انگلیسی گپ می‌زنند.

زبانی که در خانه حرف می‌زنید، تعیین‌کننده است

آنیک دِ هاوِر، زبان‌شناس بلژیکی، زبان نزدیک به ۲۰۰۰ خانواده دوزبانه را بررسی کرد. وقتی هر دو والد در خانه فقط زبان مادری را حرف می‌زدند، ۹۷ درصد کودکان آن زبان را حرف می‌زدند. ولی وقتی یکی از والدین هر دو زبان را حرف می‌زد و دیگری فقط زبان کشور میزبان را، این رقم به ۳۶ درصد پایین آمد.

مکتب انگلیسی را خودش یاد می‌دهد. فارسی دری را فقط خانه نگه می‌دارد.

چرا ارزشش را دارد؟

زبان مادری فقط چند واژه نیست؛ پل میان کودک، والدین، پدرکلان و مادرکلان است. پژوهشی در امریکا روی نوجوانان خانواده‌های مهاجر نشان داد نوجوانانی که با والدین خود به زبان‌های متفاوت گپ می‌زدند، نزدیکی و گفتگوی کمتری با پدر و مادر داشتند. بیشترین نزدیکی را نوجوانانی گزارش کردند که با والدین به زبان مادری گپ می‌زدند.

زبان مادری راه کودک به شعر مولانا و حافظ، به قصه‌های پدرکلان، به عیدها و خاطره‌های خانواده است. و نگران نباشید: انجمن گفتار، زبان و شنوایی امریکا (ASHA) می‌گوید گپ زدن به زبان خانه کودک را گیج نمی‌کند، مشکل گفتاری نمی‌سازد و یادگیری‌اش را کند نمی‌کند. اگر کسی به شما گفته در خانه فقط انگلیسی گپ بزنید، این توصیه با پژوهش‌ها نمی‌خواند.

آزمونک: فرزند شما از کجا شروع کند؟

به پنج پرسش پاسخ دهید. آزمونک بازی مناسب فرزندتان را پیشنهاد می‌کند و یک برنامه ۳۰ روزه می‌سازد: هر روز یک بازی کوتاه و یک «گپ روز» برای خانه. روزهایی را که انجام دادید علامت بزنید؛ برنامه روی موبایل یا کمپیوتر خودتان می‌ماند و می‌توانید آن را چاپ کنید.

۷ راه که واقعاً کار می‌کند

۱. خانه را «منطقه فارسی دری» کنید

لازم نیست همه روز را به فارسی دری بگذرانید. چند وقت ثابت را انتخاب کنید: سر دسترخوان، در موتر، پیش از خواب. در این وقت‌ها همه به فارسی دری گپ می‌زنند، حتی بزرگ‌ترها. یافته‌های دِ هاوِر نشان می‌دهد هر چه زبان مادری در خانه بیشتر شنیده شود، شانس کودک بیشتر است.

۲. جواب انگلیسی را با مهربانی برگردانید، نه با سرزنش

الیزابت لانزا، زبان‌شناس دانشگاه اسلو، واکنش‌های رایج والدین را بررسی کرده است. وقتی والدین جواب انگلیسی را بی‌حرف می‌پذیرند و گپ را ادامه می‌دهند، کودک یاد می‌گیرد که انگلیسی کافی است. ولی وقتی والدین با مهربانی نشان می‌دهند که پاسخ را به زبان مادری می‌خواهند، کودک بیشتر به آن زبان برمی‌گردد.

سه جمله ساده که کار می‌کند: «به فارسی دری چه می‌گویی؟»، «منظورت این بود که...؟» و تکرار جمله کودک به فارسی دری. لحن از واژه مهم‌تر است: زبان مادری باید جای گرم و امن باشد، نه جای امتحان.

۳. روزی ۱۰ دقیقه، نه هفته‌ای یک ساعت

کودک با تمرین کوتاه و هر روزه بهتر یاد می‌گیرد تا با یک جلسه طولانی در آخر هفته. ده دقیقه بازی بعد از مکتب یا پیش از خواب کافی است. بازی‌های آموزش فارسی دری برای همین ساخته شده‌اند: کوتاه، رنگارنگ، با صدای واقعی و بدون آگهی.

۴. الفبا را با گوش شروع کنید

کودک پیش از خواندن باید صدای حرف‌ها را بشناسد. باغچه الفبا حرف‌ها را با صدا و تصویر معرفی می‌کند و شکارچی صدا کمک می‌کند حرف‌های شبیه هم مانند ب و پ یا س و ش را از هم جدا کند. کودکی که حرف‌ها را می‌شناسد، تابلوی دکان افغانی، نام خودش و پیام پدرکلان را می‌خواند و همین او را تشویق می‌کند.

۵. قصه شب را از دست ندهید

قصه پیش از خواب گرم‌ترین وقت روز برای زبان مادری است. قصه‌های قدیمی خانواده، شعرهای کودکانه و لالایی‌ها واژه‌هایی را به کودک می‌دهند که در مکتب هرگز نمی‌شنود. وقتی کودک خواندن را یاد گرفت، بلبل و گل او را از جمله‌های ساده تا قصه و شعر همراهی می‌کند.

۶. پدرکلان و مادرکلان را معلم کنید

تماس تصویری هفتگی با پدرکلان و مادرکلان را به یک تمرین کوچک تبدیل کنید: کودک سه واژه تازه این هفته را به آن‌ها بگوید یا یک شعر کوتاه بخواند. هیچ معلمی به اندازه مادرکلانی که با شنیدن یک جمله فارسی دری از نواسه‌اش ذوق می‌کند، انگیزه نمی‌دهد.

۷. پیشرفت را ببینید و جشن بگیرید

کودکان دوست دارند پیشرفت خود را ببینند. در برنامه ۳۰ روزه هر روز را علامت بزنید، در روزهای مرور یک ستاره بدهید و روز سی‌ام یک جشن کوچک خانوادگی بگیرید: کودک برای خانواده یک شعر یا قصه بگوید و همه برایش کف بزنند.

چالش ۳۰ روزه، هفته به هفته

برنامه دقیق را آزمونک بالا بر اساس سطح فرزندتان می‌سازد. برای کودکی که الفبا را تازه شروع کرده، چهار هفته معمولاً این‌طور است:

هفته اول، صداها و حرف‌ها: باغچه الفبا، بازی رنگ‌ها و بازی حیوانات.

هفته دوم، حرف‌های شبیه هم: شکارچی صدا و بازی آسمان و طبیعت.

هفته سوم، واژه‌ها: هیولای واژه با واژه‌های خانه، خوراکی، رنگ و خانواده.

هفته چهارم، از حرف تا کلمه: قطار کلمه و بازی ربات.

برای کودکانی که می‌خوانند، برنامه به بازی ساختن کلمه، بازی صفت‌ها، جمله‌سازی جادویی و بلبل و گل می‌رسد. روزهای ۷، ۱۴، ۲۱ و ۲۸ روز مرور است و روز ۳۰ روز جشن.

چهار اشتباه رایج

سرزنش و شرمنده کردن. جمله‌هایی مثل «چرا فارسی دری بلد نیستی؟» کودک را از زبان دور می‌کند.

مقایسه با کودکان دیگر. هر کودک سرعت خودش را دارد. فرزند امروز را با فرزند دیروز مقایسه کنید.

جلسه‌های طولانی و خسته‌کننده. یک ساعت درس اجباری در آخر هفته، زبان را به کار خانگی تبدیل می‌کند.

کنار گذاشتن زبان مادری از ترس انگلیسی. انگلیسی را مکتب خوب یاد می‌دهد. به گفته ASHA، پایه محکم در یک زبان یادگیری زبان دیگر را آسان‌تر می‌کند.

از امشب شروع کنید

همین امشب سر دسترخوان یک بازی کوچک کنید: هر کس نام یک خوراکی را به فارسی دری بگوید. فردا آزمونک بالا را پر کنید و روز اول چالش را شروع کنید. همه بازی‌های آموزش فارسی دری رایگان و بدون آگهی‌اند.

این نوشته را با خانواده‌هایی که می‌شناسید شریک کنید. یک پیام در گروه واتس‌اپ خانواده، مکتب یا انجمن افغان‌ها شاید همان چیزی باشد که کودک دیگری برای نگه داشتن زبان مادری‌اش لازم دارد. و در بخش نظرها بنویسید: اولین واژه فارسی دری فرزندتان چه بود؟

بیشتر بخوانید: چگونه به کودکان در خارج از وطن فارسی دری بیاموزیم؟

منابع

De Houwer, A. (2007). Parental language input patterns and children's bilingual use. Applied Psycholinguistics. Summary: Grosjean, Psychology Today.

Pearson, B. Z. (2007). Social factors in childhood bilingualism in the United States. Applied Psycholinguistics.

Alba, R. (2004). Bilingualism persists, but English still dominates. Lewis Mumford Center, University at Albany.

Tseng, V. and Fuligni, A. J. (2000). Parent-adolescent language use and relationships among immigrant families. Journal of Marriage and Family, 62(2).

Wilson, S. (2020). To mix or not to mix: parental attitudes towards translanguaging and language management choices. International Journal of Bilingualism. On Lanza's parental discourse strategies.

ASHA. Learning More Than One Language. American Speech-Language-Hearing Association.